گوتار

دەرکەفتنا ڕەوشەنبیران‌ ل جڤاکێن ڕوژهەلاتی و ئیسلامی دا .

ــ سینان ابراهیم

چ جارا ڕەوشەنبیر ب ڕێکا وه‌رگێران و کوپیکرن وچاڤلێکرنێ ژدایک‌ نابیت، رەنگە ببیتە فێرمەند یان فێرخواز، یان ئەندزیار. لێ بلا چاڤەڕێ نەبیت ببیتە ڕەوشەنبیر. ڕەوشەنبیر ئەو مروڤە یێ ب ڕێکەکا نوی هزردکەت، هەتا ئەگەر نە یێ خواندەڤان ژی بیت، چ ژ فەلسەفێ نەزانیت، و بلا هەر نەزانیت نە یا گرنگه، و بلا زانایەکێ سروشتی یان کێمیایی و مێژوو نڤیس و ئەدیب نەبیت، نە یا گرنگه، لێ دڤێت هەست بدەمێ خۆ بکەت، ل جڤاکی بگەهیت و بزانیت ل ڤی دەمی دا چەوا هزردکەت، وبزانیت چەوا ل سەر وی پێتڤیە هەست بەرپرسیێ بکەت، هەر وەسا ل سەر بنەمایێ ڤێ بەرپرسیێ یێ ئامادەیە قوربانیێ بدەت، لێ چاوا ڕەوشەنبیرێ ڕۆژهەلات و جڤاکێن ئیسلامی دا پەیدا بویە؟

(جان پول سارتەر)

ل پێشەکیا پەرتوکا خۆ یا بناڤێ
(The Outcasts)

ئاماژە ب چێکرنا ڕەوشەنبیرێ ڕۆژهەلاتی ل وەڵاتێن ڕۆژئاڤای دا کریە و چەوانیا بکارهینانا وان، ئەو دبێژیت دا کو سەروک هوز و کورێن مەزن و دەولەمەندێن ئەفریقیا و ئاسیا دهیننە وەڵاتێن مە، دا چەند ڕۆژەکا ل ئەمستردام، ڵندن، نەرویج،به لجیکاو پاریس ب گێڕینین، دا جلوبەرگێن وان بهێنە گوهارتن و شێوازێ ژیانەکا جڤاکی یا نوی وەرگرن و دا چاکیت و پەنتەرونان لبەرخۆ کەن،دا هندەک ڕێکێن نوی یێن ئێڤاریان و سپێدەهیان و پێشوازیا ژمە فێرببن دا فێری زمانێن مەبن، هندەک جاران ژی دا (سوزانیەکا) ئەوروپی بۆ ئەوان پەیداکەین، دا ل ژیانا وان دا ناڤماڵیەکا نوی و شێوازەکێ نوی و ژینەکا نوی نیشا وان بدەین وخارنەکا ئەوروپی یا نوی و حەزا دویربوونێ ژ وەڵاتێن وان مە دکرە دلێ واندا، و پاشی دا ئەوان هنێرینە وەڵاتێن وان چ وەڵات بوون؟

هندەک وەڵات بوون هەمی دەما دەرگەهێن وان ل ناڤ چاڤێن مە دا دگرتیبوون، و مە چ ڕێک نەبوون بچینە ل ناڤا وان ،ئەم پێش چاڤێن وان تشتەکێ پیس بووین ئەم دوژمن بووین ژ مە دترسیان وەکی دڕندا بوون چ مروڤێن دی نەدیت بوون، ل دەمێ ئەو ڕەوشەنبیرێن مە بۆ وان چێدکرین و مە هنارتینە وەڵاتێن وان، هەر گافا مە ژ ئەمستردامێ قیریەک کربا. “ئەڤه وەرگێرانا ئاخفتنا سارتەریە پەیف.

پەیف”یان ژ بەرلینی یان ژ بەلجیکا یان ژ پاریسێ ،مەگوتبا “برایەتییا مروڤایەتی” دا مروڤایەتی ژلایێ دی دەنگ ڤەدەت، مەگوتبا” بلا مەزهەبێ مروڤایەتی یان ئایینی مروڤایەتی ل جهێ ئاینێن دی بگریت ” ئەوان دگوت”بگرییت، ب دروستی وەکی بوڕیا ئاڤێ بوون، ئەڤە دەنگێ مەبوو لێ ب دەڤێ وان، دەمێ بێدەنگ بباین دا ئەف بوڕیە ژی بێدەنگ بیت، دەمێ ئاخفت باین دا دەنگڤەدانەکا راستگوییا ئاخفتنێن مە ژوان دەڤێن مە چێکرین هێتە مه. ئەم دپشت راست بووین کو ڤان ڕەوشەنبیرا خۆ ئێک پەیف ژی ڤێ نەبوو بێژن. ژبلی وێ ئەوا مە دانایە دەڤێ واندا نەک بتنێ ئەڤە بەلکو خۆ مافێ ئاخفتنێ ژ هەولاتیێن خۆ ستاندبوو. ئاها ئەڤە شێوازێ هزرمەندیە ئەوێ ئەوروپی بخۆڤە دگریت و ل وەڵاتێن ئیسلامی کار پێ دکەن، رولێ رێزانێ کولونیالیزمی ل وەڵاتی دگریت، ئەو وەڵاتێ نە تشتەک ژی دزانی و نەزمانی، وی دزانی وەکی مێریێ بوون ئەوان ڕۆژهەلاتی کاردکر، ژبو فاکسیندانا ڤێ مادا ڕەوشەنبیری، ئابوری ،رەوشتی ،فەلسەفی ،و هزرا ژەهراویا کولونیالیزمی یا ڕۆژئاڤا ل ناڤا ڤان دارێن کەسکین و ڕەسەن دا، ئەڤه ئەو ڤەگوهاستنە یا مە چێکری و ناڤێ وێ کریە ڕەوشەنبیری.

ئەوان زمانێن مە دزانین خەما وان یا ژهەمیا مەزنتر ومەزنترین هیڤیا وان ئەوبو وەکی مە لێ بهێن، لێ بخۆ ئەو هەفشێوەیێ مەنه، نەک وەکی مەنه، ئەوان ڕەوشەنبیریا باب و باپیرێن خۆ ژناڤ دا سەرژێکر، هەروەسا ڕەوشەنبیریا ئایین و نەتەوێن وان، چێکەرا هزرێن جان و ڕەسەن و ب رەوشت و مروڤایەتی. ل ژێر چ دروشم و ب چ ناڤ؟ ب ناڤێ بەرگیریا ئەفسانەیان و نەهێلانا پاشڤەرەویێ و دژایەتیا سەلەفیەتێ، هەر ب ناڤ و نیشانێن وان هزرمەندێن ئەوروپی ئەوێن دژایەتیا لێڤەگریێ و کەنیسێ دکرین ل هەردوو چەرخێن هەڤدێ و هەژدێ هزرمەندێن ئەوروپی ل بەراهیا وان هەمیا و پێشەنگ و قەهرەمانێن وان مینا گالیلو، گوبرنیکوس، کانت، کیبلەر، دیکارت، دیدرو، جاک روسو، فولتێر و نڤێسەرێن بازنێن زانینێ ئانکو ئەنگسلوبیدی ، هەمی خەباتکەرێن ئازادیێ بوون هزرمەندێن راستەقینە بوون. گیانێ خو ژ بۆ ئازادیا مروڤان تەرخان کربوو و شارەزا وزانایێن مە یێن مەزن.

ژپەرتوکا،شەریعەتی بیرمەندێ مەزن یێ ئیرانی و یاسارتەری فەیلەسوفی فرەنسی یێ هەبوونگەرایێ (وجودی).

زێدەتر ببینە

بابەتێن پەیوەندیدار

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button
Close
Close